05 NAJWAŻNIEJSZE MIEJSCA
NA ŻYDOWSKIEJ MAPIE POLSKIAuschwitz - Birkenau (Oświęcim)

geograficzne ożywianie pamięci

Zachęcamy do wirtualnej podróży po kraju obfitującym w pomniki żydowskiego dziedzictwa. By uzyskać wiedzę na temat którejś z wymienionych na mapie miejscowości, wystarczy najechać na nią myszką i przeczytać krótki opis, który przygotowaliśmy.

Jeżeli podróż wirtualna to za mało, zapewniamy, że istnieje możliwość zorganizowania prawdziwej podróży po Polsce według wybranego przez Państwo scenariusza.

Jedyne, czego potrzebujemy by przygotować dla Państwa indywidualny program, to informacja, gdzie chcą Państw pojechać i które miejscowości odwiedzić. Prosimy o ich zaznaczenie w formularzu kontaktowym.

powiększ mapę

KL Auschwitz pełnił dwie funkcje. Był największym hitlerowskim obozem koncentracyjnym, w którym więźniowie ginęli wskutek wyniszczającej pracy, głodu, epidemii oraz pojedynczych i zbiorowych egzekucji. Od 1942 roku stał się również największym ośrodkiem masowej natychmiastowej zagłady, głównie ludności żydowskiej, przeprowadzanej w specjalnie do tego celu wybudowanych komorach gazowych. Ciała pomordowanych spalano w krematoriach oraz na stosach lub w dołach. Od 1943 roku w komorach gazowych zginęło około 1,5-2 mln Żydów, głównie z Polski, Węgier, Słowacji i Grecji. Na mocy uchwały Sejmu PRL z 2 lipca 1947 roku tereny byłego obozu w Oświęcimiu wraz z wszelkimi zabudowaniami i urządzeniami zachowane zostały jako pomnik męczeństwa - Państwowe Muzeum Oświęcim-Brzezinka, które rocznie zwiedza 600 tysięcy osób. Wykwalifikowani przewodnicy władający różnymi językami przez 4 godziny oprowadzają zwiedzających. 27 czerwca 2007 roku UNESCO dokonało zmiany nazwy obozu na: Auschwitz-Birkenau. Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny i zagłady (1940-1945). Polski rząd zabiegał o zmianę przede wszystkim, by oddana została prawda historyczna o rzeczywistym charakterze obozu, a nazwa precyzyjnie odnosiła się do reżimu nazistowskiego w Niemczech.

W 1940 Niemcy założyli w Bełżcu obóz zagłady SS-Sonderkommando Belzec utworzony w ramach Reinhard -Aktion.Do obozu hitlerowcy wywieźli ponad 550 tys. Żydów polskich oraz Żydów Austrii, Belgii, Czechosłowacji, Danii, Holandii, Niemiec, Norwegii, Rumunii, Węgier i ZSRR. Ogółem w Bełżcu zginęło ok. 600 tys. osób.

Rozwijający się tu w XIX wieku przemysł tekstylny zdominowali Niemcy i Żydzi. W 1860 roku na 44 istniejące w mieście fabryki, 19 należało do Żydów. Robotnicy żydowscy stanowili połowę wszystkich zatrudnionych. W 1880 roku powstała grupa syjonistyczna, na której czele stał rabin Samuel Mohilewer. Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Białystok znalazł się w sowieckiej strefie okupacyjnej. W czerwcu 1941 roku Niemcy zajęli miasto i spalili wielką synagogę zwaną Starą. We wnętrzu tej synagogi spalili tysiąc Żydów (27 czerwca 1941 r.). Podczas walk o miasto, Niemcy wysadzili synagogę zwaną Pułkową, wraz z sowieckimi żołnierzami, którzy zabarykadowali się w jej wnętrzu. W lipcu w pobliskiej Pietrasze zorganizowali dwa kolejne pogromy, mordując ogółem ponad 6 tys. Żydów z Białegostoku. W sierpniu 1941 roku Niemcy utworzyli w Białymstoku getto, w którym zgromadzili około 50 tys. Żydów. W getcie nawiązały ze sobą współpracę dwie żydowskie organizacje Haszomir Hacair i Bund. 16 sierpnia 1943 roku, podczas akcji likwidacji getta, wybuchło powstanie pod dowództwem Mordechaja Tenenbauma i Daniela Moszkowicza. Po jego upadku, Niemcy wywieźli wszystkich Żydów do ośrodka zagłady w Treblince i do obozu koncentracyjnego na Majdanku.

Wieś Bobowa leży w dolinie rzeki Białej (prawy dopływ Dunajca), na Pogórzu Rożnowskim u podnóża Gór Grybowskich. W okresie międzywojennym Bobowa znana była jako ważny ośrodek ruchu chasydzkiego i siedziba sławnych cadyków z rodu Halbersztamów. W 1921 roku w Bobowej żyło 565 Żydów, stanowiąc 40% ogółu mieszkańców. Żydzi odgrywali ważną rolę w życiu gospodarczym Bobowej. Prawie 90% sklepów oraz 18% warsztatów rzemieślniczych było żydowskich. W październiku 1941 roku Niemcy utworzyli w Bobowej getto, w którym zgromadzili około 2 tys. Żydów. Na początku 1942 roku doszło do kilku egzekucji Żydów na tutejszym cmentarzu żydowskim. W lipcu 1942 roku Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji getta. Około 400 Żydów rozstrzelano w lesie Dobry, natomiast wszystkich pozostałych deportowano do obozu pracy przymusowej w Szebniach oraz gett w Gorlicach i Bieczu. Następnie byli deportowani do ośrodka zagłady w Bełżcu.

W 1941 Niemcy utworzyli tutaj jeden z czterech - obok Bełżca, Sobiboru i Treblinki - na ziemiach polskich obóz zagłady Kulmhof. Według historyków zginęło tutaj ponad 300 000 osób, głównie Żydów, Polaków i Cyganów. Obecnie na miejscu obozu mieści się muzeum i oraz monumentalny pomnik, wzniesiony 27 września 1964 r. Potężna betonowa płyta o wymiarach 35 i 36 m i wysokości 6-7 m, wsparta jest na pięciu piramidach. Na jej przedniej ścianie znajduje się olbrzymia płaskorzeźba, przedstawiająca sceny męczeństwa więźniów. Obok widniej napis - Pamiętamy. Po południowej stronie pomnika utworzono lapidarium nagrobków ze zniszczonego w latach 1941 - 43 cmentarza żydowskiego w Turku. W głębi lasu - obok zrekonstruowanych fragmentów krematiorium i zbiorowych mogił - ustawiono w 1990 r. Ścianę Pamięci.

W 1940 roku Niemcy deportowali około 3 tys. Żydów z Częstochowy do budowy umocnień granicznych w lubelskim. W kwietniu 1941 roku Niemcy utworzyli w Częstochowie getto, w którym zgromadzili około 48 tys. Żydów. We wrześniu 1942 roku Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji getta, podczas której na miejscu rozstrzelali około 2 tys. osób. Ponad 40 tys. Żydów wywieźli do ośrodka zagłady w Treblince.
Po zakończeniu wojny w Częstochowie otworzono żydowskie szkoły, sierocińce i organizacje religijne. W czerwcu 1946 w mieście żyło około 2 tys. Żydów, jednak pogrom w Kielcach (4 lipca 1946 r.) skłonił większość z nich do emigracji.

Dąbrowa Tarnowska była jednym z najważniejszych ośrodków chasydyzmu w Polsce. Pochodziła stąd cała grupa wybitnych cadyków z Dawidem Ungerem, założycielem dynastii, uczniem Widzącego z Lublina na czele, oraz Cwi Hirszem Rymanowerem, późniejszym cadykiem w Rymanowie. Istniały tutaj trzy synagogi: najstarsza drewniana z końca XVII wieku, nowsza murowana z XVIII wieku i trzecia z XIX wieku. Podczas II wojny światowej Niemcy w lipcu 1942 roku zorganizowali w Dąbrowie Tarnowskiej getto, w którym zgromadzili około 3 tys. Żydów. Na przełomie 1942-1943 przewieziono wszystkich Żydów do obozu zagłady w Bełżcu. Na miejscowym cmentarzu we wrześniu 1942 roku rozstrzelano 180 Żydów.

W okresie międzywojennym liczba żydowskich mieszkańców wzrosła do około 9 tysięcy osób. Większość z nich zdołała wyemigrować z Polski przed wybuchem wojny (8 tys. osób). W 1934 roku władzę w Gdańsku przejęli niemieccy narodowi socjaliści. Od 1937 roku rozpoczęła się kampania antysemicka hitlerowców w Gdańsku. W sierpniu 1938 roku naziści po raz pierwszy wtargnęli do gmachu Wielkiej Synagogi, tratując zwoje Tory. W czasie "gdańskiej nocy kryształowej" z 12 na 13 listopada zbezczeszczono synagogi we Wrzeszczu i przy ulicy Szopy. Noc później spłonęła synagoga w Sopocie. Prześladowani Żydzi byli zmuszani do opuszczania tego miasta. Między innymi 3 maja 1939 roku grupa 100 żydowskich dzieci opuściła brytyjskim statkiem Gdańsk i popłynęła poprzez Anglię do Palestyny. We wrześniu 1939 roku Niemcy utworzyli w obrębie Wolnego Miasta Gdańsk obóz koncentracyjny Stutthof. Od samego początku swojego istnienia, był on przeznaczony jako miejsce eksterminacji Żydów i polskiej inteligencji. Większość Żydów wywieziono z Gdańska do gett w Generalnej Guberni, pozostałą niewielką grupę uwięziono w 3 podobozach obozu koncentracyjnego Stutthof, które znajdowały się w obrębie samego miasta.

W XIX wieku Góra stała się ważnym ośrodkiem ruchu chasydzkiego skupionego wokół dworu cadyka Icchaka Meir Rothenberga Altera (osiedlił się tutaj w 1859 r.). Pod wpływem cadyków z Góry Kalwarii pozostawała żydowska partia polityczna Agudas Israel. W 1897 roku w Górze żyło 2.919 Żydów, stanowiąc 55% ogółu mieszkańców. W 1901 roku wybudowano nową murowaną synagogę, na miejscu wcześniejszej, która spłonęła.
W maju 1940 roku Niemcy utworzyli w Górze getto, w którym zgromadzili około 3,3 tys. Żydów. W lutym 1941 roku Niemcy przeprowadzili akcję likwidacji getta, rozstrzeliwując na miejscu kilkuset Żydów. Pozostałych 3 tys. wywieziono do getta w Warszawie.

10 lipca 1941 roku miejscowa ludność dokonała tu mordu co najmniej 340 Żydów (Pogrom w Jedwabnem). Po wojnie aresztowano i skazano wielu uczestników zbrodni. W 60. rocznicę pogromu odsłonięto pomnik pomordowanych.

Około 1827 roku w Kazimierzu Dolnym osiadł cadyk Ezechiel ben Cwi-Hirsz Taub (zm. 1857). Wokół jego dworu powstało silne centrum życia chasydzkiego. Powstała tutaj grupa chasydów z Kazimierza. W 1925 r. cadyk Ezechiel Taub wyjechał do Palestyny i założył tam osadę rolniczą. Dzięki temu ocaleli chasydzi z Kazimierza. Podczas II wojny światowej, Niemcy zorganizowali w Kazimierzu Dolnym getto i obóz pracy przymusowej. W 1942 roku, podczas akcji likwidacji getta, wywieziono 3 tys. Żydów do obozu przejściowego w Opolu Lubelskim. Wszyscy oni zostali wywiezieni do ośrodka zagłady w Bełżcu.

Po odzyskaniu niepodległości, 11 listopada 1918 roku w Kielcach odbył się wiec żydowski, na którym żądano zapewnienia Żydom autonomii politycznej i kulturowej w Polsce. W odwecie nastąpił pogrom, podczas którego prawicowi działacze polscy niszczyli sklepy i domy żydowskie. Podczas okupacji, w kwietniu 1941 roku Niemcy zorganizowali w Kielcach getto, w którym zgromadzili około 27 tys. Żydów. Z powodu straszliwych warunków 6 tys. osób zmarło w getcie, pozostałą resztę (21 tys. osób) wywieziono w sierpniu 1942 roku do obozu zagłady w Treblince. Po wyzwoleniu do Kielc przybyło około 200 Żydów. W dniu 4 lipca 1946 roku doszło do pogromu Żydów w Kielcach, w którym zginęły 42 osoby, a ponad 40 zostało rannych. Pretekstem do rozruchów była pogłoska o dokonaniu przez Żydów mordu rytualnego.

W 1364 roku Kazimierz III Wielki założył w Krakowie pierwszy uniwersytet (Akademia Krakowska) w Polsce. Został on ulokowany na terenie dzielnicy żydowskiej w Krakowie. Tym samym liczni Żydzi byli zmuszeni do opuszczenia miasta i przeniesienia się do pobliskiego Kazimierza. Pierwsza synagoga (Synagoga Stara) powstała na Kazimierzu prawdopodobnie w 1407 roku. W 1407 roku doszło w Krakowie do pogromu wywołanego przez posądzenie o mord rytualny. W 1495 roku król Jan Olbracht usunął Żydów z Krakowa, ograniczając ich zamieszkiwanie do Kazimierza. Przyczyną było niewyjaśnione podpalenie kościoła św. Anny. W XVI wieku Kazimierz zyskał rangę największego skupiska żydowskiego w Europie i najważniejszego ośrodka żydowskiego w Polsce. Podczas II wojny światowej, wobec mieszkańców Krakowa i okolicznych miasteczek prowadzono bezwzględny terror. Pierwsze przymusowe wysiedlenia Żydów (48 tys. osób) z Krakowa rozpoczęły się w drugiej połowie 1940 roku i na początku 1941 roku. Pozostałych zamknięto w getcie utworzonym w dzielnicy Podgórze. W dniach 13 i 14 marca 1943 roku nastąpiła likwidacja getta. Starców, dzieci i chorych zabijano na miejscu, a następnie wywożono do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau. Osoby zdolne do pracy zostały wysiedlone do obozu koncentracyjnego Płaszów.

Pod koniec XVIII wieku Lesko było ważnym ośrodkiem ruchu chasydzkiego skupionego wokół cadyka Samuela Szmelke, a następnie cadyka Naftali Cwi Horowica. Przed 1838 rokiem w Lesku powstała stara bożnica chasydzka, naprzeciw synagogi. Chasydzka bożnica pełniła także funkcję bejt ha-midraszu. Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Lesko zostało zajęte przez wojska sowieckie. W następnych miesiącach napłynęły tutaj rzesze Żydów wypędzonych przez Niemców do sowieckiej strefy okupacyjnej. Sowieci uznali wielu Żydów za burżujów i deportowali w głąb Rosji. 24 czerwca 1941 roku Lesko zostało zajęte przez wojska niemieckie. Niemcy utworzyli w Lesku getto w którym zgromadzili 2.750 Żydów. W dniu 14 sierpnia 1942 roku wywieziono Żydów do getta w Zasławiu i do obozu zagłady w Bełżcu.

Najwspanialszy rozwój społeczności żydowskiej w Lublinie to przełom XVI-XVII wieku. Przywileje królewskie przyczyniały się do rozwoju żydowskiego handlu i rzemiosła, a to wzbogacało kahał, który stał się trzecim, co do znaczenia w Królestwie Polskim (po kahale krakowskim i lwowskim). W 1518 roku w mieście powstała słynna jesziwa, która była znana w całej Europie (założycielem był rabin Salomon Szachna, a rektorami Salomon Luria, Mordechaj Jaffe, Meir ben Gedalia i inni). Początek XIX wieku to okres działalności cadyka Jakuba Icchaka Horowitza, zwanego Widzącym z Lublina (zmarł w 1815 r.). Wówczas to Lublin stał się ważnym ośrodkiem chasydyzmu. W 1930 roku rabin Meir Szapiro założył wyższą uczelnię talmudyczną Jesziwat Chachmej Lublin (Jesziwa Mędrców Lublina). Podczas II wojny światowej Niemcy uczynili z Lublina siedzibę władz okupacyjnych całego dystryktu, a zarazem był to bardzo ważny punkt strategiczny armii niemieckiej na szlaku pomiędzy frontem wschodnim a Rzeszą. W marcu 1941 roku Niemcy założyli w Lublinie getto. Dodatkowo w mieście działało 6 obozów pracy przymusowej dla Żydów, a na przedmieściach miasta Niemcy założyli obóz koncentracyjny Majdanek. Na przełomie marca i kwietnia 1942 roku Niemcy przystąpili do likwidacji getta. Około 30 tys. Żydów wywieziono wówczas do ośrodka zagłady w Bełżcu, a ponad 4 tys. zginęło w Majdanku.
W 2001 roku został otwarty Szlak Pamięci Żydów Lubelskich, który przebiega przez 13 obiektów i miejsc związanych z historią żydowskiej społeczności w Lublinie.

W XIX wieku Łańcut był znanym ośrodkiem chasydzkim. W okresie międzywojennym Bardzo silną pozycję w Łańcucie miały ugrupowania syjonistyczne. Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Niemcy deportowali część Żydów na tereny polskie zajęte przez ZSRR. Pozostałych Żydów zamknięto w gettcie, które ewakuowano w 1942 roku do obozu przejściowego w Pełkiniach, gdzie wymordowano chorych, dzieci i starców. Pozostałą resztę wywieziono do obozy zagłady w Bełżcu.

W końcu XIX i na początku XX wieku Łódź przekształciła się w największy ośrodek przemysłowy Królestwa Polskiego. Na 928 działających zakładów tekstylnych aż 585 należało do Żydów, jednak dawały one jedynie 37% całej produkcji miasta Łódź. W okresie międzywojennym Łódź była jednym z najważniejszych ośrodków żydowskiego życia społecznego i kulturalnego w Polsce - działało tu 28 synagog i 150 dużych domów modlitwy.
Podczas II wojny światowej, zniszczono wszystkie synagogi i obiekty żydowskie. W pobliskich lasach masowo rozstrzeliwano mieszkańców miasta i okolic. W Łodzi w kwietniu 1940 roku założono wielkie getto oraz centralny żydowski obóz pracy. Od stycznia do września 1942 roku Niemcy wywieźli do ośrodka zagłady w Chełmnie 116 tys. Żydów. W sierpniu 1944 roku przeprowadzono akcję ostatecznej likwidacji getta. Wywieziono wówczas do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau prawie 77 tys. Żydów. Do Stutthoffu wywieziono około 5 tys. Żydów. Kilkadziesiąt tysięcy ludzi zginęło na miejscu.

Majdanek - dzielnica Lublina, w której znajdował się podczas II wojny światowej obóz jeniecki, przez który przeszło ok. 78.000 osób, z czego 59.000 stanowili Żydzi. Transporty więźniów kierowane były z więzień, innych obozów oraz z gett. Więźniami byli Żydzi kierowani tu nie tylko z Lubelszczyzny, ale i całej Polski i zagranicy, a także członkowie ruchu oporu, inteligencja polska, jeńcy sowieccy, mieszkańcy wysiedlonych wiosek Zamojszczyzny, zwykli ludzie brani w łapankach, śmiertelność wynikająca z warunków życia, chorób, traktowania, wygłodzenia lub wychłodzenia była bardzo wysoka (krematoria były budowane jeszcze przed decyzją o budowie komór gazowych). Na porządku dziennym były rozstrzeliwania jeńców, chorych, osłabionych, niezdolnych do pracy. Od połowy 1942 roku aż do jesieni 1943 roku pracowały komory gazowe, w których gazowano Żydów, ale także osoby chore i niezdolne do pracy. Transporty przyjeżdżały ciężarówkami, bądź szły piechotą z dworca lubelskiego. Szacuje się, że ok. 50% przybyłych transportów żydowskich było od razu gazowanych. 22 lipca 1944 r., dwa dni przed wyzwoleniem Lublina, Niemcy wyprowadzili ok. 1000 więźniów, w tym kobiety i dzieci do Auschwitz-Birkenau. Majdanek został zajęty 23 lipca 1944 roku przez 2 armię pancerną gen. płk. Siemona Bogdanowa oraz 28 korpus piechoty gen. płk. Wasyla Czujkowa. W obozie, po ewakuacji, pozostało ok. 1000 więźniów, nad którymi opiekę roztoczył lubelski PCK. Na terenie Majdanka Rosjanie natychmiast utworzyli obóz filtracyjny NKWD dla żołnierzy AK i NSZ, wykorzystując w tym celu infrastrukturę hitlerowską.

W XIX wieku Nowy Sącz został jednym z ważniejszych ośrodków chasydyzmu, oddziałującym na całą Galicję. Dwór cadyka Chaima Halberstama przyciągał licznych pielgrzymów. Halberstam był wybitnym autorem talmudycznym. Szczególnie zdobył sobie autorytet swym dwutomowym zbiorem responsów "Diwrej Chajim" na temat czystości rytualnej i praw rozwodowych. Jest on także autorem chasydzkich kazań na temat Tory i Świąt. Od maja 1940 roku rozpoczęły się egzekucje Żydów w Nowym Sączu. W czerwcu 1941 roku utworzyli w Nowym Sączu getto, w którym zgromadzili ponad 20 tys. Żydów. 29 kwietnia 1942 roku Niemcy rozstrzelali kilkuset Żydów na cmentarzu żydowskim w Nowym Sączu. Egzekucje dokonywano również w pobliskim Rdziostowie i Mszanie Dolnej. W sierpniu 1942 roku Niemcy wywieźli wszystkich Żydów do obozu zagłady w Bełżcu.
Po wojnie nieliczni ocaleni Żydzi powrócili do Nowego Sącza. Do 1968 roku działała tutaj Kongregacja Wyznania Mojżeszowego.

Podczas II wojny światowej, w marcu 1942 roku Niemcy utworzyli w lesie, przy stacji kolejowej Sobibór, ośrodek zagłady Żydów. W ramach akcji "Reinhard Aktion" przywożono tutaj transporty Żydów z Polski, a także z Austrii, Belgii, Czechosłowacji, Francji, Niemiec, Rumunii, Węgier i ZSRR. W październiku 1943 roku doszło do zbrojnego buntu więźniów. Potem Niemcy zlikwidowali obóz. Ogółem zginęło tu ponad 250 tys. Żydów.

W latach 1939-1945 znajdował się tu niemiecki obóz koncentracyjny "KL Stutthof". Był to najdłużej działający obóz koncentracyjny poza Niemcami, wybudowany podczas kampanii wrześniowej tuż po zajęciu Pomorza i Wolnego Miasta Gdańska. Obecnie funkcjonuje tu muzeum KL Stutthof.

Tarnów stał się w latach 1891-93 "metropolią" ruchu syjonistycznego, do której zwracały się podobne organizacje nie tylko z miast galicyjskich, ale także z Wiednia i Berlina. W latach 1920-1939 z Tarnowa emigrowało do Palestyny przeciętnie 70-150 osób rocznie.
Podczas II wojny światowej, Niemcy wkroczyli do Tarnowa 7 września 1939 roku. Już w listopadzie 1939 roku spalili i wysadzili wszystkie synagogi i domy modlitwy w Tarnowie (było ich 40). W maju 1940 roku Niemcy dokonali pierwszej deportacji do obozu koncentracyjnego Auschwitz inteligencji żydowskiej i przywódców partii politycznych. W marcu 1941 roku Niemcy utworzyli w Tarnowie getto, w którym zgromadzili około 40 tysięcy Żydów z Tarnowa, okolic i z zagranicy. We wrześniu 1942 roku wywieziono 5 tys. Żydów do obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau i 3 tys. Żydów do obozu koncentracyjnego w Płaszowie. Podczas likwidacji getta we wrześniu 1943 roku Niemcy zamordowali około 10 tys. Żydów na miejscu, pozostałych wywieźli do obozu koncentracyjnego w Płaszowie i obozu pracy przymusowej w Szebniach.

W 1941 roku Niemcy utworzyli w Treblince ośrodek natychmiastowej zagłady Żydów, w którym zginęło 800-920 tys. ludzi. Niemcy mordowali tutaj Żydów z Polski i innych krajów europejskich (Austria, Belgia, Bułgaria, Czechosłowacja, Francja, Grecja, Jugosławia, Niemcy i ZSRR). Żydów bezpośrednio z transportów kolejowych kierowano do komór gazowych. W sierpniu 1943 roku doszło do zbrojnego buntu więźniów żydowskich zatrudnionych w obozie przy obsłudze komór gazowych. Obóz został zlikwidowany pod koniec lipca 1944 roku.

W okresie międzywojennym w Tykocinie żyło 1.401 Żydów (1921 r.), stanowiąc 50% mieszkańców. Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Tykocin znalazł się w sowieckiej strefie okupacyjnej, w czerwcu 1941 roku miasto zajęły wojska niemieckie. W dniach 26 i 27 sierpnia 1941 roku Niemcy rozstrzelali w lesie w pobliskim Łopuchowie w masowej egzekucji około 1.400 Żydów. Pozostałych 150 Żydów wywieziono do getta w Białymstoku, a następnie do ośrodka zagłady w Treblince.

W drugiej połowie XIX wieku nastąpił szybki rozwój gminy żydowskiej, która była wówczas największą na świecie. W latach 1826-61 działała Szkoła Rabinów kierowana przez A. Eisenbauma i J. Tugendholda. W 1864 roku w Warszawie żyło 72.800 Żydów, stanowiąc 33% ogółu mieszkańców. Na 20 banków aż 17 było żydowskich, 30% handlu była kontrolowana przez Żydów. W 1878 roku wybudowano Wielką Synagogę przy ul. Tłomackiej. W 1939 roku w Warszawie żyło 393.950 Żydów. Do wybuchu wojny działało w Warszawie około 400 domów modlitw. Podczas II wojny światowej, we wrześniu 1939 roku Warszawa stanowiła główny ośrodek polskiego oporu. Od pierwszych dni okupacji Niemcy rozpoczęli eksterminację ludności żydowskiej i polskiej. W listopadzie 1940 roku Niemcy utworzyli w Warszawie getto, w którym zgromadzili około 500.000 Żydów. W okresie od lipca do listopada 1942 Niemcy wywieźli z getta do ośrodka zagłady w Treblince około 310 tys. Żydów (dziennie wywożono po 6-13 tys. ludzi). Po tej wielkiej deportacji pozostało na terenie tzw. Dużego Getta około 60 tys. Żydów. Od 28 lipca 1942 roku działała tam Żydowska Organizacja Bojowa. W odpowiedzi na rozpoczętą 19 kwietnia 1943 roku niemiecką akcję likwidacji getta, wybuchło powstanie, w którym zginęło ponad 60 tys. Żydów. Po zdławieniu powstania Niemcy ostatecznie zlikwidowali getto i wyburzyli budynki na jego terenie.

W 1933 roku we Wrocławiu mieszkało ponad 20 tysięcy Żydów - około 3,2% ogółu mieszkańców. Podczas tzw. nocy kryształowej (9/10 listopada 1938 r.) Niemcy dokonali pogromu Żydów we Wrocławiu, zabijając 91 osób i dewastując liczne sklepy oraz domy. Spłonęła wówczas największa synagoga w mieście - Nowa Synagoga. Podczas II wojny światowej, Niemcy zorganizowali we Wrocławiu 4 podobozy obozu koncentracyjnego Gross-Rosen, 7 oddziałów roboczych, głównie jeńców sowieckich oraz 25 obozów pracy przymusowej. Od 15 listopada 1941 roku rozpoczęły się deportacje Żydów - pierwsza do Kowna, następne do Terezína i Auschwitz. W 1945 roku podczas walk z wojskami sowieckimi Wrocław został ogłoszony przez Niemców twierdzą (garnizon niemiecki liczył 80 tys. żołnierzy). Oblężone oddziały SS wyburzyły znaczny obszar śródmieścia. Proces odnowy gminy żydowskiej we Wrocławiu rozpoczął się dopiero po 1990 roku. Obecnie przy Gminie Wyznaniowej Żydowskiej działają: Chór Synagogi pod Białym Bocianem oraz zespół tańców izraelskich "Jareach ba Jom".

W XVI wieku Jan Zamojski sprowadził do Zamościa Żydów sefardyjskich z Włoch, Hiszpanii i Turcji, obdarzając ich przywilejami. W XVII wieku w Zamościu zaczęli osiedlać się Żydzi aszkenazyjscy, XVIII wiek to okres rozwoju społeczności żydowskiej w Zamościu. Działali tutaj słynni rabini Eliezer Lipman ben Manli i Szlomo ben Mosze. W XIX wieku w Zamościu zwyciężyły idee żydowskiego oświecenia (haskala). Pod koniec XIX wieku w Zamościu zaczęły rozprzestrzeniać się poglądy chasydzkie. W 1941 roku Niemcy utworzyli w Zamościu getto, z którego wkrótce rozpoczęły się deportacje do ośrodka zagłady w Bełżcu.